Đọc Chùa Vĩnh Nghiêm từ hơn ba nghìn mộc bản

Đừng chỉ nhìn Vĩnh Nghiêm như một công trình kiến trúc

Mái chùa, sân gạch và hệ thờ tự là lớp dễ thấy nhất khi đến Vĩnh Nghiêm. Nhưng để hiểu vai trò của nơi này, cần đặt kiến trúc bên cạnh một di sản ít phô bày hơn: kho mộc bản. Những tấm gỗ khắc chữ cho thấy chùa không chỉ là nơi hành lễ mà còn là một trung tâm sản xuất, lưu giữ và truyền bá tri thức Phật giáo, đặc biệt gắn với Thiền phái Trúc Lâm.

Ủy ban Ký ức Thế giới khu vực châu Á–Thái Bình Dương ghi nhận hơn 3.000 mộc bản được khắc trong giai đoạn 1871–1932, chứa kinh Phật và các văn bản của Trúc Lâm, trong đó có chữ Nôm. Một số nguồn trong nước thống kê 3.050 tấm; khác biệt nhỏ về số đếm có thể đến từ cách kiểm kê. Khi giới thiệu, cách an toàn là nói “hơn ba nghìn mộc bản” và dẫn rõ nguồn.

Một tấm gỗ là một trang in đảo chiều

Để in được chữ xuôi lên giấy, người thợ phải khắc chữ ngược trên mặt ván. Công việc đòi hỏi vừa hiểu văn bản, vừa kiểm soát dao khắc để giữ nét chữ, khoảng cách và toàn bộ bố cục trang. Chỉ một phần gỗ bị sứt cũng có thể làm mất chữ ở mọi bản in về sau. Mỗi mộc bản vì vậy đồng thời là bản mang nội dung, khuôn in và dấu vết lao động thủ công.

Đọc mộc bản không chỉ là đọc câu chữ. Người nghiên cứu còn có thể quan sát kiểu chữ, cách trình bày, dấu sửa, tình trạng mòn và mối liên hệ giữa nhiều ván trong cùng một bộ sách. Kho tư liệu mở ra câu hỏi về ai biên soạn, ai khắc, văn bản phục vụ cộng đồng nào và tri thức được lưu chuyển bằng những tuyến nào.

Vì sao chữ Nôm ở đây đáng chú ý?

Chữ Nôm dùng ký tự được người Việt phát triển để ghi tiếng Việt. Sự hiện diện của văn bản Nôm trong kho mộc bản cho thấy hoạt động diễn giải và truyền bá không bị giới hạn ở một ngôn ngữ kinh điển. Đó là dấu hiệu của quá trình bản địa hóa tri thức: tư tưởng được chuyển vào ngôn ngữ mà cộng đồng có thể tiếp nhận và sử dụng trong đời sống tu học.

Năm 2012, mộc bản Chùa Vĩnh Nghiêm được ghi vào danh mục Ký ức Thế giới khu vực châu Á–Thái Bình Dương. Đây là ghi nhận dành cho di sản tư liệu. Nó khác với xếp hạng di tích kiến trúc và cũng khác với danh hiệu di sản văn hóa phi vật thể. Phân biệt các lớp ghi danh giúp ta hiểu đúng đối tượng đang được bảo vệ.

Vĩnh Nghiêm trong một tuyến Trúc Lâm rộng hơn

Vĩnh Nghiêm không đứng riêng lẻ. Cùng với Yên Tử, Côn Sơn và Kiếp Bạc, địa điểm nằm trong quần thể nối các không gian quan trọng của Trúc Lâm. Năm 2025, UNESCO ghi danh quần thể Yên Tử – Vĩnh Nghiêm – Côn Sơn, Kiếp Bạc vào Danh sách Di sản thế giới theo tiêu chí (iii) và (vi). Cách tiếp cận theo chuỗi cho thấy một truyền thống tư tưởng được hình thành, thực hành và truyền đi qua nhiều trung tâm, nhiều dạng cảnh quan.

Vì thế, một chuyến đi có chiều sâu không nên chỉ chụp một mặt tiền rồi rời đi. Hãy đặt câu hỏi: kiến trúc phục vụ hoạt động nào; mộc bản liên hệ ra sao với việc đào tạo tăng đồ; và từ Vĩnh Nghiêm, mạng lưới Trúc Lâm nối đến những địa điểm nào khác.

Bảo quản thứ không thể “làm lại như mới”

Gỗ phản ứng với độ ẩm, nhiệt độ, côn trùng, nấm và thao tác cầm nắm. Một phương án trưng bày tốt phải cân bằng giữa việc cho công chúng tiếp cận và việc hạn chế ánh sáng, bụi, biến động môi trường. Số hóa giúp đọc nội dung mà không phải lật giở hiện vật liên tục, nhưng ảnh số không thay thế tấm gỗ gốc: chất liệu, vết dao và lịch sử sử dụng chỉ còn đầy đủ trên hiện vật.

Khi đến thăm

• Xem khu mộc bản như một kho lưu trữ đang được bảo quản, không phải đạo cụ để chạm hoặc dập thử tùy ý.
• Hỏi trước về không gian được phép chụp ảnh; tránh đèn flash nếu khu trưng bày có yêu cầu.
• Dành thời gian đọc chú thích về niên đại, bộ sách và chữ viết thay vì chỉ đếm số lượng tấm.
• Kết nối chuyến đi với Chùa Vĩnh Nghiêm và tuyến Tây Yên Tử để thấy rõ hơn địa lý của Trúc Lâm.

Kho mộc bản làm thay đổi cách ta nhìn một ngôi chùa: từ một điểm kiến trúc thành nơi tri thức được tạo bản, lưu giữ và gửi sang thế hệ khác.