Thổ Hà: nghề bánh đa nem trong nắng, ngõ làng và ký ức một làng gốm

Phên bánh biến ngõ làng thành một phần của xưởng

Ở Thổ Hà, hình ảnh bánh phơi trên phên dễ gây ấn tượng vì sản xuất đi vào sân, mái và lối xóm. Ánh nắng, gió, độ ẩm và khoảng trống đặt phên ảnh hưởng trực tiếp đến thời gian khô và chất lượng bánh. Không gian làng vì thế tham gia vào quy trình, không chỉ làm hậu cảnh đẹp.

Nhưng ngõ vẫn là nơi người dân đi lại. Khách không nên đứng chắn lối, tự ý chuyển phên hoặc chạm bánh để tạo bố cục ảnh. Muốn ghi hình gần, cần xin phép chủ nhà.

Từ hạt gạo đến tấm bánh mỏng

Quy trình đi qua chọn và ngâm gạo, xay bột, pha, tráng, bóc rồi phơi. Mỗi cơ sở có cách điều chỉnh độ loãng, nhiệt mặt tráng, độ mỏng và thời gian phơi. Kinh nghiệm nằm ở khả năng phản ứng với thời tiết và nguyên liệu, không chỉ ở một công thức đo sẵn.

Khi xem, hãy chú ý nhịp phối hợp giữa người tráng, người bóc và người mang phên. Một tấm bánh đồng đều là kết quả của chuỗi công việc liên tục.

Nghề gốm cũ và nghề bánh hiện tại là hai lớp khác nhau

Thổ Hà nổi tiếng trong ký ức như một làng gốm cổ. Dấu vết vật liệu và kiến trúc giúp lớp ký ức ấy còn hiện diện, nhưng nghề bánh đa nem mới là sinh kế đang thấy rõ trong nhiều gia đình hôm nay. Không nên kể như thể làng chuyển nghề trong một thời điểm duy nhất hoặc mọi nhà đều cùng làm một nghề.

Cách tiếp cận tốt là hỏi: ký ức gốm còn ở đâu, nghề bánh phát triển qua những thế hệ nào, và mỗi hộ đang tham gia công đoạn gì. Cộng đồng không phải một khối đồng nhất.

Ghi danh quốc gia nói điều gì?

Năm 2025, nghề làm bánh đa nem Thổ Hà được đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Đối tượng được tôn vinh là tri thức, kỹ năng và cộng đồng thực hành. Danh hiệu không thay thế yêu cầu về nước sạch, vệ sinh dụng cụ, điều kiện phơi, nhãn cơ sở và an toàn thực phẩm.

Người mua nên xem ngày sản xuất, cách bảo quản và nguồn cơ sở. Người viết bài nên ghi tên người làm nghề nếu sử dụng câu chuyện hoặc hình ảnh của họ.

Đi làng mà không biến làng thành sân khấu

• Đi buổi sáng nhưng hẹn trước nếu muốn vào khu sản xuất.
• Xin phép trước khi chụp trong bếp, sân và cận mặt người làm.
• Không tự ý nếm, chạm hoặc dời sản phẩm.
• Ghép chuyến với quần thể đình, chùa, từ chỉ Thổ Hà để đọc nghề trong cấu trúc làng.

Thổ Hà hấp dẫn vì nhiều lớp ký ức và sinh kế vẫn cùng tồn tại. Điều cần nhất ở người đến thăm là sự tò mò có giới hạn và tôn trọng nhịp sống của cư dân.