Quan họ không chỉ là một câu hát

Nghe một câu hát, nhìn thấy một quan hệ xã hội

Nếu chỉ gặp Quan họ trên sân khấu, ta dễ nghĩ đây là một dòng dân ca có trang phục đẹp và những làn điệu trữ tình. Nhưng trong không gian làng, câu hát còn nằm trong cả một phép ứng xử: ai là khách, ai là chủ, cách mời trầu, cách vào giọng, cách đối lời và cách giã bạn. Bởi thế, giá trị của Quan họ không chỉ ở giai điệu; nó còn ở mối quan hệ được tạo ra và gìn giữ bằng cuộc hát.

Tư liệu của UNESCO mô tả hình thức đối đáp giữa hai nữ của một làng và hai nam của làng kết bạn: bên đáp dùng giai điệu tương ứng nhưng thay lời. Chi tiết ấy giúp phân biệt một canh hát với chương trình biểu diễn ghép nhiều tiết mục. Trong canh hát, người nghe không chỉ chờ một “bài hay”; họ theo dõi sự ăn ý, trí nhớ, khả năng lựa lời và thái độ trân trọng giữa hai bên.

Từ bọn Quan họ đến tục kết bạn

Nhiều làng Quan họ có quan hệ kết bạn, thường được gọi bằng những cách như kết chạ hoặc kết nghĩa. Các nhóm hát của nam và nữ được tổ chức thành bọn Quan họ, có người đi trước dìu dắt người đi sau. Quan hệ ấy tạo nên một không gian học nghề bằng sống cùng cộng đồng: nghe người lớn, nhớ lời, sửa giọng, học cách mời–đáp và hiểu khi nào nên hát điều gì.

UNESCO ghi nhận hơn 400 lời ca trên 213 biến thể giai điệu trong hồ sơ ghi danh. Những con số này cho thấy kho bài bản lớn, nhưng không nên dùng như một phép đếm để xếp hạng người hát. Cái khó của Quan họ nằm ở việc đặt lời và giọng vào đúng quan hệ, đúng hoàn cảnh; kỹ thuật chỉ có ý nghĩa khi còn giữ được sự hòa giọng và phép giao tiếp.

Một canh hát vận động ra sao?

Không có một kịch bản duy nhất áp cho mọi cuộc hát, song người mới nghe có thể chú ý ba lớp. Lớp đầu là lời chào hỏi và thăm nhau, tạo nhịp cho cuộc gặp. Lớp giữa mở rộng qua nhiều giọng, nhiều lời đối đáp; bên này trao câu thì bên kia tìm câu tương ứng. Lớp cuối là giã bạn: sự lưu luyến không phải một đoạn kết trang trí, mà hoàn tất phép đón–tiễn của cuộc hát.

Trầu têm, khăn áo, nón quai thao hay chiếc ô là những dấu hiệu thị giác dễ nhớ. Tuy nhiên, đừng để chúng che mất trung tâm của di sản: giọng người, trí nhớ và quan hệ cộng đồng. Một bộ trang phục đúng kiểu không tự biến một màn trình diễn thành sinh hoạt Quan họ; ngược lại, một buổi truyền dạy giản dị vẫn có thể mang sức sống di sản rất rõ.

Khi di sản bước lên sân khấu

Sân khấu, nhà hát và câu lạc bộ giúp Quan họ tiếp cận công chúng rộng hơn. Đây là một phần quan trọng của bảo tồn, nhất là khi không gian làng thay đổi. Nhưng báo cáo định kỳ gửi UNESCO cũng chỉ ra thách thức: kiểu hát đối thoại truyền thống có nguy cơ chuyển thành biểu diễn và dịch vụ; số người hát được lối cổ không còn nhiều, trong khi đô thị hóa thu hẹp không gian thực hành.

Vì vậy nên đọc hai hình thức song song. Chương trình sân khấu cho ta cánh cửa đầu tiên: nghe giai điệu, nhìn trang phục, nhận diện lời ca. Canh hát trong cộng đồng cho ta lớp sâu hơn: ai đang hát với ai, vì sao họ thuộc những câu ấy, và điều gì được trao truyền sau khi tiếng hát dừng lại.

Đi nghe Quan họ có trách nhiệm

• Kiểm tra trước xem đó là lễ hội, chương trình sân khấu hay sinh hoạt câu lạc bộ; đừng mặc định làng lúc nào cũng có người hát phục vụ.
• Xin phép trước khi quay cận mặt, ghi âm dài hoặc dùng hình ảnh cho mục đích thương mại.
• Không chen vào cuộc hát để yêu cầu bài theo ý mình khi chủ nhà chưa mời.
• Nếu được mời trầu hay trò chuyện, hãy dành thời gian nghe lời giới thiệu; phần trao đổi ấy cũng là nội dung của cuộc gặp.
• Khi đến làng Diềm hoặc một không gian thờ tự gắn với Quan họ, giữ nhịp đi chậm và tôn trọng đời sống thường ngày của cư dân.

Điều còn lại sau câu hát

Năm 2009, Dân ca Quan họ Bắc Ninh được ghi vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Danh hiệu khẳng định giá trị, nhưng không thay cộng đồng thực hành di sản. Sức sống của Quan họ vẫn nằm ở những người chịu học lời cũ, dạy người mới, tổ chức cuộc hát và giữ phép tôn trọng giữa khách với chủ. Nghe Quan họ sâu hơn, vì thế, là học cách nhận ra một mạng lưới quan hệ đang ngân lên trong từng câu hát.